آزولا
ريشه واژه آزولا كلمه اي است يوناني به معني «در خشكي مردن». موطن اصلي اين سرخس را آمريكاي شمالي مي دانند. اين سرخس براي نخستين بار در سال ۱۷۸۳ ميلادي توسط لامارك شناسايي شد و تاكنون هفت گونه از اين گياه به ثبت رسيده كه در آسيا، آمريكا، اروپا، آفريقا و استراليا گسترش پيدا كرده اند.
آزولا نوعي سرخس آبزي از خانواده Azollaceae است. تاريخچه پيدايش آزولا در روي كره زمين به يكي از مراحل دورهسنوزوئيك و عصر پلي استوسين يعني بيش از ۲ ميليون سال قبل بر مي گردد. ليكن بسياري از گونه هاي آن منقرض شدهو در حال حاضر شش گونه ديگر از آزولا در دنيا وجود دارد.
رشد و تكثير آزولا :
آزولا به طريق جنسي و رويشي تكثير مي يابد. آزولا در رودخانه هاي كم شيب، درياچه ها، باتلاق ها، نهرها، آبگيرها و شاليزارها به فراواني ديده مي شود. همچنين قابل ذكر است كه آزولا در بسياري از كشورهاي جهان به عنوان غذاي دام و طيور مصرف مي شود. آزولا داراي ويتامين ب، كاروتن آو ب و پرو ويتامين آ است و تغذيه آن هيچگونه ناراحتي گوارشي براي انسان ايجاد نمي كند.
تاريخچه آزولا در ايران :
به منظور انجام تحقيقات كشاورزي گياه سرشار از پروتئين آزولا توسط سازمان پژوهش هاي علمي و صنعتي از كشور فيليپين وارد ايران شد. مطالعات اوليه بر روي اين گياه نيز از تيرماه سال ۱۳۶۵ در ايستگاه هاي برنج رشت، آمل و تنكابن آغاز گرديد كه نتايج جالبي را نيز دربرداشت.
جلبك آزولا يكي از گونه هاي گياهي وارداتي است كه در دهه اخير به وسيله دو تن از دانشگاهياني كه البته در دستگاه هاي اجرايي مملكت نيز داراي مسئوليت هايي بودند ، وارد شده است .
براساس اظهار بعضي از مطلعان دانشگاهي، اين دو نفر از استادان و البته مسئولان محترم دانشگاه ، در سفري كه براي شركت در يك كنفرانس ، به كشوري در جنوب شرقي آسيا ( احتمالا فيليپين) داشتند ، با اين جلبك در يكي از تحقيقات مطرح شده در آن كنفرانس آشنا شده، متوجه مي شوند كه در آن كشور ، از اين جلبك ، به عنوان يك غذاي مناسب و با ارزش غذايي بالا براي ، براي تغذيه دام ها استفاده مي شود.
آن ها قطعا با نيت خير و خوش بيني ، به اين نتيجه مي رسند كه اين گياه را به ايران آورده و براي تغذيه دام ها مورد استفاده قرار دهند. طبعا شادمان از اين ره آورد علمي شايان...! اما روي ديگر سكه حاكي از نگراني هاي جدي عده قابل ملاحظه اي از محققان و دانشجويان (و حتي بعضي از كشاورزان! ) از اين مهمان ناخوانده به سفره كار و تلاش و معاش كشاورزان ، مي باشد؛ تا جايي كه از آن با تعبيراتي مثل: بمب خطرناك ؛ شيطان سبز ؛ و... ياد مي كنند!
با توجه به حواشي اي كه اين مسئله پيدا كرده ، و بالطبع اطلاعاتي هم كه در اين بين منتشر شده ، كاشف به عمل آمده است كه اين يك قلم را، حداقل دشمنان خارجي ، توطئه نکرده و به قصد ضربه زدن به مملكت صادر نكرده اند؛ بلكه ماجرا برعكس بوده و گويا به صورت غير مجاز( و محترمانه ترش ؛ يواشكي ) آن هم داخل يك قوطي كبريت جاسازي شده و وارد شده است . چون قصد خيري در كار بوده است.
خلاصه آزولا را وارد ايران كردند و مستقيما به محل كار خودشان ( استان گيلان ) برده ،شروع به تكثير آن كردند. البته تكثير آن كار مشكلي نيست، زيرا آزولا كافي است به آب شيرين دسترسي داشته باشد و آن وقت است كه مثل باكتري با ضريب رشد تصاعد هندسي بالا ، رشد و تكثير مي يابد.
براساس شنيده ها ( كه متن بعضي از اين اظهارات موجود است ) در ابتداي امر اين آقايان از ويژگي هاي فوق العاده مناسب اين گياه سخن ها راندند و علاوه بر آن كه آن را به عنوان گياهي برتر، براي تغذيه دام ها عنوان كردند، فوائد ديگر آن را براي كشاورزي نيز برشمردند كه في المثل باعث از بين بردن علف هاي هرز مزرعه شاليزاري و بالطبع رشد محصول برنج ، خواهد شد!
همين كافي بود تا استفاده از اين منبع غذايي در دستور كار( حداقل بخش تحقيقات) جهاد سازندگي نيز قرار گيرد. اكنون حدود پانزده (15) سال از تاريخ ورود آزولا ( به تعبير منتقدان ؛ شيطان سبز كوچك ) به منطقه سرسبز شمال كشور مي گذرد و در اين مدت تقريبا كوتاه كل خطه شمالي كشور را از گيلان تا مازندران و گلستان در بر گرفته و اكوسيستم شمال كشور را دچار مخاطره اي بزرگ كرده است كه رهايي از آن امكان پذير نيست. حداقل به اين زودي ها ممكن نمي باشد.
جلبك آزولا در دهه اخير ، تمام و يا اكثر مرداب ها و شاليزارها و بركه هاي شمالي را به سلطه خود در آورده است و هم چون فرشي زيبا ، اما به گفته منقدان؛ بي رحم و كشنده تمام آب هاي راكد اين مناطق را در بر گرفته است. تعدادي از دانشگاهيان روند نابودي مرداب انزلي را ( حداقل يكي از مهم ترين عوامل موثر و مخرب در نابودي مرداب ) كه نزديک است به لجن زاري تبديل شود ( كه تقريبا شده است ) در اثر اين جلبك مي دانند. ( والله اعلم )
در توجیه استفاده از آزولا در ایران استدلال می شد كه به دلیل رابطه همزیستی آن با جلبك خاصی به نام آنابینا آزولی می تواند منجر به تولید ازت فراوان و كاهش مصرف كودهای ازته در خاك شود. طبق گزارش عملكرد محصول برنج در كشت توأم با آزولا نسبت به شاهد، ۱۴۴۷ كيلوگرم در هكتار از خود افزايش نشان داده است. اين روند جانشين شدن آزولا به جاي ۶۰ كيلوگرم كود ازته در هكتار است.
طريقه رشد آزولا :
این گیاه دارای ریشه های چند میلیمتری است كه در سطح آب و مناطق مرطوب به طورسریع رشد می كند و جوانه ها بر روی گیاهان قدیمی تر می روید و با پوساندن گیاهان زیرین از آنها به عنوان منبع غذایی استفاده می كند. گیاه آزولا كه از طریق ) اسپوروكارپ) و سبزینه تكثیر می یابد، در صورت فراهم بودن شرایط می تواند وزن خود را در مدت ۲ تا ۳ روز به ۲ برابر برساند.
ضمن آنكه آزولا به راحتی بوسیله جریان های آب و پرندگان و وسایل نقلیه جابجا می شود و در مدت كوتاهی منطقه وسیعی را فرا می گیرد. آزولا در شرايط اقليمي گيلان بويژه در رشت، به خوبي رشد مي كند و مي تواند جايگزين ۶۰ كيلوگرم كود ازته گردد. از همين روست كه آزولا جايگزين بسيار مناسبي براي كودهاي ازته در مزارع غرقابي برنج محسوب مي شود. گسترش تدريجي از مهمترين تالاب ها مي توان از تالاب انزلي نام برد كه در جنوب درياي خزر و در شمال شهر رشت واقع شده است. جدا از اهميت بين المللي، ارزش هاي اكولوژيك و زيست محيطي نقش خاصي در جغرافياو اقتصاد دارد و مهمترين پشتوانه در تكثير و زادآوري ماهيان تجاري درياي خزر است . در اين ميان گسترش تدريجي سرخس آزولا، به صورت يك آفت، اين تالاب را با خطر مرگ زيستي (بيولوژيكي) روبه رو كرده است.
فوايد آزولا :
هم اكنون در بسياري از رستوران هاي چين و هند، آزولا به صورت سبزي تازه، سالاد، املت آزولا و ... مصرف مي شود. آزولا گياهي است سرشار از پروتئين به طوري كه تا حدود ۲۴ درصد از ماده خشك آن را پروتئين تشكيل مي دهد.
«آزولا » در كشورهایی همچون چین، ویتنام و فیلیپین علاوه بر غنی سازی مزارع برنج به عنوان كودسبز، برای خوراك دام و طیور حتی درمواردی به عنوان خوراك انسانی مورد استفاده قرار می گیرد.
مضرات آزولا :
آزولا ، بمجرد ثابت شدن در يك مكان ، شروع به تكثير مي كند و ظرف مدت كوتاهي ، تمام سطح آب را مي پوشاند، به طوري كه هيچ روزنه اي براي ورود نور خورشيد به درون آب، وجود نخواهد داشت. ريشه هاي معلق جلبك ، تمام و يا اكثر املاح آب را جذب و صرف رشد و تكثير خود مي كند. طبيعي است ، وقتي نور به درون آب نفوذ نكند و مواد مغذي هم كه نباشد ( يا كم باشد ) از رشد گياهان آبزي ديگر مثل فيتوپلانگتون ها و... خبري نيست .
با توقف و يا كند شدن رشد اين آبزيان مفيد ، در داخل آب اكسيژن توليد نخواهد شد و به همين دليل جانوران آبزي مثل ماهي ها و موجودات ذره بيني قادر به رشد و تكثير نبوده و سير نابودي را در پيش مي گيرند. در عوض سيستم هاي غير هوازي شروع به فعاليت كرده و مرداب يا بركه را تدريجا به سياه چاله هايي بد بو و غير قابل زيست ، تبديل مي كند.
از طرف ديگر موقعي كه مرداب ها خالي از موجودات آبزي شود، ديگر مكان مناسبي براي پرندگان مهاجر نخواهد بود و... بگير و برو تا چرخه هاي آخر ....
رشد بي محاباي آزولا در بخش هايي از تالاب انزلي مي تواند آسيب جدي به تالاب وارد كند. توده متراكم آزولا با كاستن نفوذ نور خورشيد در آب، به شكل محسوسي درجه حرارت آب را كاهش مي دهد. اين كاهش در مورد اكسيژن محلول و مواد غذايي معلق در آب نيز مشاهده مي گردد. همچنين پوشش يكپارچه آزولا با افزايش درجه سميت و اسيدي نمودن مناطق آبي موجبات مرگ ماهيان و ارگانيسم هاي ديگر اين محدوده را باعث مي شود. نتيجه اينكه حداقل به ۴دليل مي توانيم بگوييم آزولا حضور و گسترش خود را در تالاب انزلي تثبيت كرده است.
- مورد اول مربوط مي شود به پديده غني شدن تالاب انزلي بر اثر ورود فاضلاب ها - از هفت گونه آزولاي شناخته شده دوگونه نسبت به آب و هواي ايران سازگاري نشان داده اند.
- گونه ديگري كه تكثير و گسترش سريع اين گونه را فراهم آورده است.
- اسپوروكارپ هاي رها شده توسط آزولا ديگر از بين رفتني نيست.
با اين حال خطر آلودگي و از بين رفتن تالاب انزلي، با عوامل افزون بر آزولا همچنان ادامه دارد.
از جمله رودخانه هايي كه آلودگي هاي بسيار بالايي دارد وموجب تخريب و آلودگي تالاب مي شود رودخانه زردچوب رشت است كه بخش عمده اي از فاضلاب هاي شهري و صنعتي و مقادير زيادي از ضايعات فيزيكي زباله به اين رودخانه مي ريزد و باعث مي شود كه به هنگام خروج از شهر لجن متعفن و تقريباً غليظي در بستر رودخانه ته نشين و به سوي مرداب انزلي سرازير شود. در رابطه با آلودگي رودخانه زردچوب (و در نهايت تالاب انزلي) اماكن ديگري نيز دخيل هستند كه از مهمترين آنها مي توان به موارد زير اشاره كرد:
نزديكي محل دفن زباله هاي شهر رشت به نهر چپلي كه از سرشاخه هاي زردچوب است و آلودگي آن با شيرابه زباله ها. ورود فاضلاب گرمابه ها و بيمارستان ها (واقع در رودبار تال رشت) كارخانجات برنج كوبي، اراضي زير كشت ماهي، نيروگاه سيكل تركيبي رشت و فضولات قريب به ۱۹۵۸۰۰ رأس دام و مواد نفتي مخازن شهر و تعميرگاه ها و... به صورت مستقيم و غيرمستقيم به داخل رودخانه زردچوب و مرادب انزلي.
به هر حال ساده انگاري در مسائل زيست محيطي، فاجعه آميز و بسيارخطرناك است و با سلامت ملي سروكار دارد و اين وظيفه دولت و مسئولان است كه تا قبل از بروز اتفاقي جدي تر از اين دست، دست به اقدام بزنند و تالاب انزلي و مكان هايي اين چنين را نجات دهند براساس مستندات موجود این گیاه پس از ۵ سال از تاریخ ۱۳۶۷ به نحو خطرناكی سطح تالاب انزلی را پوشاند و دامنه آن به قدری گسترش یافت كه از سال ۷۷ به عنوان یك بحران زیست محیطی در استان گیلان مطرح شد.
برخی از كارشناسان این گیاه را بدترین گونه غیربومی می دانند كه بدون مطالعه همه جانبه آثار آن وارد شمال كشور شد و هم اكنون به یك معضل بزرگ خصوصا برای طبیعت گیلان تبدیل شده است.
اما رشد انفجاری این گیاه غیربومی در محیط های آبی استان گیلان بویژه در سواحل لب شور دریای خزر در مقایسه با موطن اصلی اش تعجب محققان و كارشناسان را برانگیخته است.براساس شواهد موجود در حال حاضر این گیاه بسیاری از گونه های گیاهی آبزی با ارزش شناور و غوطه ور مانند گیاه عدسك آبی تالاب انزلی، گیاه اسپیرودلا و لاله تالابی محیط های آبی گیلان و مازندران را مورد تهاجم قرار داده است.
این گیاه مزاحم، همچنین با مفروش كردن سطح آب های راكد در محیط های تالابی همانند تالاب انزلی مهاجرت و ورود پرندگان را نیز با اختلال مواجه كرده است.
علاوه بر آثار مخرب آزولا بر تالاب ها، بسیاری از شالیكاران برخلاف انتظار این گیاه را یك مشكل برای شالیزارهای خود می دانند.
یك كشاورز در این باره می گوید: با وجود این كه برخی بر مفید بودن گیاه آزولا در مزارع شالیزاری تأكید دارند ولی این گیاه مانع رسیدن اكسیژن كافی به ساقه برنج شده و برای آن نیز مشكل ایجاد می كند.
نظرات كارشناسان درباره آزولا :
در همین حال بسیاری از كارشناسان و مدیران بخش های كشاورزی بر استفاده مفید این گیاه بخصوص برای غذای دام و طیور اصرار دارند.
برخی از كارشناسان معتقدند: گیاه آبزی آزولا می تواند به یك خوراك عمده و پرفایده برای دام، طیور و آبزیان تبدیل شود.
به گفته آنان ذرت سیلو شده ۶ درصد پروتئین دارد درحالی كه پروتئین سیلو شده آزولا ۱۲ درصد است ضمن این كه سیلوی آزولا را می توان به صورت فشرده و بی هوازی با تركیبی از سبوس برنج و ملاس چغندر تهیه كرد و در دسترس دامداران قرار داد.
به گفته آنان تركیبات غذایی گیاه آزولای سبز، ۱۶ درصد پروتئین خام، ۱/۱ درصد كلسیم و ۲۴ درصد فسفر است.
اما برخی از محققان به دلیل جذب بسیار بالای مواد سمی و فلزات سنگین از سوی آزولا، هر گونه استفاده از این گیاه را بدون مطالعه آن خطرناك ارزیابی می كنند.
رئیس گروه محیط زیست دانشكده منابع طبیعی دانشگاه گیلان در این باره به ایرنا گفت: استفاده از این گیاه برای غذای دام قبل از هر گونه مطالعه و بررسی به دلیل جذب مواد سمی از سوی آن، بسیار خطرناك است.
كریم ثابت رفتار به عنوان محقق و تالاب شناس، مطالعات جامعی در تالاب انزلی و درباره گیاه آزولا انجام داده است.
وی می گوید: این گیاه شناور با ایجاد رقابت غذایی در تالاب ها برای گیاهان بومی شناور و غوطه ور تالاب ها مزاحمت ایجاد كرده و حیات این گیاهان را بطور جدی با خطر مواجه ساخته است.
وی افزاید: این گیاه غیربومی عوامل زنده و غیرزنده اكوسیستم آبی تالاب ها و آبگیرهای شمال كشور را تهدید می كند.
ثابت رفتار عنوان می كند: این گیاه برخلاف زادگاه اصلی اش در جنوب شرقی آسیا در شمال كشور از نظر بیولوژی و زیستی بسیار مقاوم شده است.
وی همچنین با اشاره به اقدامات صورت گرفته برای استفاده از گیاه آزولا برای مصارف دامی و طیور می گوید: ابتدا باید اثرات سمی این گیاه بررسی و سپس نسبت به جمع آوری آن از سوی دستگاه های مخصوص به عنوان كود گیاهی و یا مصرف غذایی برای دام، ماهیان و گیاهان اقدام كرد.
وی استفاده از گیاه آزولا در محیط های آبی مانند تالاب انزلی به دلیل جذب سموم در بافت این گیاه برای خوراك دام و طیور خطرناك می داند.
این محقق درهمین حال این نكته را متذكر شد كه اگر محیط های آبی كه آزولا در آنجا رشد می كند، آلوده به فلزات سنگین نباشد، جمع آوری این گیاه برای مصارف كشاورزی و دامی رویكرد مناسبی است. به عقیده وی ایجاد انگیزه مناسب اقتصادی درباره جمع آوری این گیاه می تواند جهت تداوم استفاده و حذف بیشتر این گیاه از قلمروهای آبی مفید باشد.
وی همچنین آزولا را در حال حاضر به عنوان یك معضل بزرگ محیط زیست گیلان توصیف می كند: این گیاه هم اكنون از كنترل خارج شده و هرگونه اقدامی برای این گیاه مستلزم هزینه بالایی است.
این استاد دانشگاه می گوید: نسبت به خطر این گونه تهاجمی غیربومی در اوایل دهه ۷۰ هشدار لازم از سوی كارشناسان داده شده بود ولی كسی به این هشدارها توجه نكرد.
وی سرعت رشد آزولا را در محیط های آبی تصاعدی دانسته وعنوان می كند: این گیاه از جمله گیاهانی است كه با رشد غیرعادی در محیط های آبی گیلان حیات دیگر گونه های بومی آبزی را به خطر انداخته است.
آزولا بیشترین مشكل را برای تالاب بین المللی انزلی ایجاد كرده است كه این تالاب با دارا بودن زنجیره غذایی مناسب یك اكوسیستم غنی محسوب می شود. از سوی دیگر به گفته مدیر روابط عمومی اداره كل حفاظت محیط زیست استان گیلان، گیاه آزولا همچنان به عنوان یك معضل زیست محیطی در استان گیلان مطرح است.
محمود فرج پورمعتقداست: اقداماتی برای استفاده از این گیاه به منظور تهیه خوراك دام و طیورانجام شده است ولی كاراساسی زمانی است كه نسبت به جمع آوری این گیاه با وسایل مكانیكی اقدام شود. وی نیاز به سرمایه گذاری بخش خصوصی و وارد كردن دستگاه های مجهز مكنده برای جمع آوری این گیاه و عمل آوری آن به منظور استفاده طیور و دام را یك راه حل برای معضل آزولا می داند.
اين جلبك در شاليزارها به عنوان يك رقيب جدي برنج در استفاده از املاح معدني و مواد مغذي آب ، قرار گرفته و از رشد مناسب برنج جلوگيري كرده و قطعا در صورت صحت اين امر ، هزينه كشت برنج را به خاطر استفاده بيشتري كه بايد از كود شيميائي بشود، بالا مي برد. علاوه بر آن كه روند افزايشي استفاده از كود شيميايي در طولاني مدت هزينه هاي سرمايه اي فوق العاده اي را بر مهم ترين منبع حيات بشر يعني خاك ، تحميل مي كند كه اصلا جبران پذير نمي باشد.
نتيجه گيري :
اكوسيستم منظم چندين هزار ساله موجود به همين سادگي به هم ريخته مي شود و رو به نابودي خواهد رفت. ما هم در حال نظاره و تماشاييم!!! رسم عرفي ، علمي و حتي قانوني همه كشورها در ورود يك گونه جديد گياهي يا جانوري و... بر اين است كه بدوا" تحقيقات گسترده اي را به اجرا درمي آورند و مزايا و معايب آن را مورد بررسي قرار مي دهند و اين كار، گاهي مستلزم سال ها تحقيقات است. ولي بر اساس همين گزارش مطروح شده و ديگر مستندات ، اقدامي به اين مهمي كه مي تواند در اكوسيستم و محيط زيست طبيعي و انساني ، آن همه تاثيرهاي عجيب را داشته باشد( و ما به گوشه هايي از آن فقط اشاره كرديم) ، به همين سادگي ، صورت مي پذيرد و كسي هم نيست كه به طور جدي به اين موارد رسيدگي كند.
آزولا نوعي سرخس آبزي از خانواده Azollaceae است. تاريخچه پيدايش آزولا در روي كره زمين به يكي از مراحل دورهسنوزوئيك و عصر پلي استوسين يعني بيش از ۲ ميليون سال قبل بر مي گردد. ليكن بسياري از گونه هاي آن منقرض شدهو در حال حاضر شش گونه ديگر از آزولا در دنيا وجود دارد.
رشد و تكثير آزولا :
آزولا به طريق جنسي و رويشي تكثير مي يابد. آزولا در رودخانه هاي كم شيب، درياچه ها، باتلاق ها، نهرها، آبگيرها و شاليزارها به فراواني ديده مي شود. همچنين قابل ذكر است كه آزولا در بسياري از كشورهاي جهان به عنوان غذاي دام و طيور مصرف مي شود. آزولا داراي ويتامين ب، كاروتن آو ب و پرو ويتامين آ است و تغذيه آن هيچگونه ناراحتي گوارشي براي انسان ايجاد نمي كند.
تاريخچه آزولا در ايران :
به منظور انجام تحقيقات كشاورزي گياه سرشار از پروتئين آزولا توسط سازمان پژوهش هاي علمي و صنعتي از كشور فيليپين وارد ايران شد. مطالعات اوليه بر روي اين گياه نيز از تيرماه سال ۱۳۶۵ در ايستگاه هاي برنج رشت، آمل و تنكابن آغاز گرديد كه نتايج جالبي را نيز دربرداشت.
جلبك آزولا يكي از گونه هاي گياهي وارداتي است كه در دهه اخير به وسيله دو تن از دانشگاهياني كه البته در دستگاه هاي اجرايي مملكت نيز داراي مسئوليت هايي بودند ، وارد شده است .
براساس اظهار بعضي از مطلعان دانشگاهي، اين دو نفر از استادان و البته مسئولان محترم دانشگاه ، در سفري كه براي شركت در يك كنفرانس ، به كشوري در جنوب شرقي آسيا ( احتمالا فيليپين) داشتند ، با اين جلبك در يكي از تحقيقات مطرح شده در آن كنفرانس آشنا شده، متوجه مي شوند كه در آن كشور ، از اين جلبك ، به عنوان يك غذاي مناسب و با ارزش غذايي بالا براي ، براي تغذيه دام ها استفاده مي شود.
آن ها قطعا با نيت خير و خوش بيني ، به اين نتيجه مي رسند كه اين گياه را به ايران آورده و براي تغذيه دام ها مورد استفاده قرار دهند. طبعا شادمان از اين ره آورد علمي شايان...! اما روي ديگر سكه حاكي از نگراني هاي جدي عده قابل ملاحظه اي از محققان و دانشجويان (و حتي بعضي از كشاورزان! ) از اين مهمان ناخوانده به سفره كار و تلاش و معاش كشاورزان ، مي باشد؛ تا جايي كه از آن با تعبيراتي مثل: بمب خطرناك ؛ شيطان سبز ؛ و... ياد مي كنند!
با توجه به حواشي اي كه اين مسئله پيدا كرده ، و بالطبع اطلاعاتي هم كه در اين بين منتشر شده ، كاشف به عمل آمده است كه اين يك قلم را، حداقل دشمنان خارجي ، توطئه نکرده و به قصد ضربه زدن به مملكت صادر نكرده اند؛ بلكه ماجرا برعكس بوده و گويا به صورت غير مجاز( و محترمانه ترش ؛ يواشكي ) آن هم داخل يك قوطي كبريت جاسازي شده و وارد شده است . چون قصد خيري در كار بوده است.
خلاصه آزولا را وارد ايران كردند و مستقيما به محل كار خودشان ( استان گيلان ) برده ،شروع به تكثير آن كردند. البته تكثير آن كار مشكلي نيست، زيرا آزولا كافي است به آب شيرين دسترسي داشته باشد و آن وقت است كه مثل باكتري با ضريب رشد تصاعد هندسي بالا ، رشد و تكثير مي يابد.
براساس شنيده ها ( كه متن بعضي از اين اظهارات موجود است ) در ابتداي امر اين آقايان از ويژگي هاي فوق العاده مناسب اين گياه سخن ها راندند و علاوه بر آن كه آن را به عنوان گياهي برتر، براي تغذيه دام ها عنوان كردند، فوائد ديگر آن را براي كشاورزي نيز برشمردند كه في المثل باعث از بين بردن علف هاي هرز مزرعه شاليزاري و بالطبع رشد محصول برنج ، خواهد شد!
همين كافي بود تا استفاده از اين منبع غذايي در دستور كار( حداقل بخش تحقيقات) جهاد سازندگي نيز قرار گيرد. اكنون حدود پانزده (15) سال از تاريخ ورود آزولا ( به تعبير منتقدان ؛ شيطان سبز كوچك ) به منطقه سرسبز شمال كشور مي گذرد و در اين مدت تقريبا كوتاه كل خطه شمالي كشور را از گيلان تا مازندران و گلستان در بر گرفته و اكوسيستم شمال كشور را دچار مخاطره اي بزرگ كرده است كه رهايي از آن امكان پذير نيست. حداقل به اين زودي ها ممكن نمي باشد.
جلبك آزولا در دهه اخير ، تمام و يا اكثر مرداب ها و شاليزارها و بركه هاي شمالي را به سلطه خود در آورده است و هم چون فرشي زيبا ، اما به گفته منقدان؛ بي رحم و كشنده تمام آب هاي راكد اين مناطق را در بر گرفته است. تعدادي از دانشگاهيان روند نابودي مرداب انزلي را ( حداقل يكي از مهم ترين عوامل موثر و مخرب در نابودي مرداب ) كه نزديک است به لجن زاري تبديل شود ( كه تقريبا شده است ) در اثر اين جلبك مي دانند. ( والله اعلم )
در توجیه استفاده از آزولا در ایران استدلال می شد كه به دلیل رابطه همزیستی آن با جلبك خاصی به نام آنابینا آزولی می تواند منجر به تولید ازت فراوان و كاهش مصرف كودهای ازته در خاك شود. طبق گزارش عملكرد محصول برنج در كشت توأم با آزولا نسبت به شاهد، ۱۴۴۷ كيلوگرم در هكتار از خود افزايش نشان داده است. اين روند جانشين شدن آزولا به جاي ۶۰ كيلوگرم كود ازته در هكتار است.
طريقه رشد آزولا :
این گیاه دارای ریشه های چند میلیمتری است كه در سطح آب و مناطق مرطوب به طورسریع رشد می كند و جوانه ها بر روی گیاهان قدیمی تر می روید و با پوساندن گیاهان زیرین از آنها به عنوان منبع غذایی استفاده می كند. گیاه آزولا كه از طریق ) اسپوروكارپ) و سبزینه تكثیر می یابد، در صورت فراهم بودن شرایط می تواند وزن خود را در مدت ۲ تا ۳ روز به ۲ برابر برساند.
ضمن آنكه آزولا به راحتی بوسیله جریان های آب و پرندگان و وسایل نقلیه جابجا می شود و در مدت كوتاهی منطقه وسیعی را فرا می گیرد. آزولا در شرايط اقليمي گيلان بويژه در رشت، به خوبي رشد مي كند و مي تواند جايگزين ۶۰ كيلوگرم كود ازته گردد. از همين روست كه آزولا جايگزين بسيار مناسبي براي كودهاي ازته در مزارع غرقابي برنج محسوب مي شود. گسترش تدريجي از مهمترين تالاب ها مي توان از تالاب انزلي نام برد كه در جنوب درياي خزر و در شمال شهر رشت واقع شده است. جدا از اهميت بين المللي، ارزش هاي اكولوژيك و زيست محيطي نقش خاصي در جغرافياو اقتصاد دارد و مهمترين پشتوانه در تكثير و زادآوري ماهيان تجاري درياي خزر است . در اين ميان گسترش تدريجي سرخس آزولا، به صورت يك آفت، اين تالاب را با خطر مرگ زيستي (بيولوژيكي) روبه رو كرده است.
فوايد آزولا :
هم اكنون در بسياري از رستوران هاي چين و هند، آزولا به صورت سبزي تازه، سالاد، املت آزولا و ... مصرف مي شود. آزولا گياهي است سرشار از پروتئين به طوري كه تا حدود ۲۴ درصد از ماده خشك آن را پروتئين تشكيل مي دهد.
«آزولا » در كشورهایی همچون چین، ویتنام و فیلیپین علاوه بر غنی سازی مزارع برنج به عنوان كودسبز، برای خوراك دام و طیور حتی درمواردی به عنوان خوراك انسانی مورد استفاده قرار می گیرد.
مضرات آزولا :
آزولا ، بمجرد ثابت شدن در يك مكان ، شروع به تكثير مي كند و ظرف مدت كوتاهي ، تمام سطح آب را مي پوشاند، به طوري كه هيچ روزنه اي براي ورود نور خورشيد به درون آب، وجود نخواهد داشت. ريشه هاي معلق جلبك ، تمام و يا اكثر املاح آب را جذب و صرف رشد و تكثير خود مي كند. طبيعي است ، وقتي نور به درون آب نفوذ نكند و مواد مغذي هم كه نباشد ( يا كم باشد ) از رشد گياهان آبزي ديگر مثل فيتوپلانگتون ها و... خبري نيست .
با توقف و يا كند شدن رشد اين آبزيان مفيد ، در داخل آب اكسيژن توليد نخواهد شد و به همين دليل جانوران آبزي مثل ماهي ها و موجودات ذره بيني قادر به رشد و تكثير نبوده و سير نابودي را در پيش مي گيرند. در عوض سيستم هاي غير هوازي شروع به فعاليت كرده و مرداب يا بركه را تدريجا به سياه چاله هايي بد بو و غير قابل زيست ، تبديل مي كند.
از طرف ديگر موقعي كه مرداب ها خالي از موجودات آبزي شود، ديگر مكان مناسبي براي پرندگان مهاجر نخواهد بود و... بگير و برو تا چرخه هاي آخر ....
رشد بي محاباي آزولا در بخش هايي از تالاب انزلي مي تواند آسيب جدي به تالاب وارد كند. توده متراكم آزولا با كاستن نفوذ نور خورشيد در آب، به شكل محسوسي درجه حرارت آب را كاهش مي دهد. اين كاهش در مورد اكسيژن محلول و مواد غذايي معلق در آب نيز مشاهده مي گردد. همچنين پوشش يكپارچه آزولا با افزايش درجه سميت و اسيدي نمودن مناطق آبي موجبات مرگ ماهيان و ارگانيسم هاي ديگر اين محدوده را باعث مي شود. نتيجه اينكه حداقل به ۴دليل مي توانيم بگوييم آزولا حضور و گسترش خود را در تالاب انزلي تثبيت كرده است.
- مورد اول مربوط مي شود به پديده غني شدن تالاب انزلي بر اثر ورود فاضلاب ها - از هفت گونه آزولاي شناخته شده دوگونه نسبت به آب و هواي ايران سازگاري نشان داده اند.
- گونه ديگري كه تكثير و گسترش سريع اين گونه را فراهم آورده است.
- اسپوروكارپ هاي رها شده توسط آزولا ديگر از بين رفتني نيست.
با اين حال خطر آلودگي و از بين رفتن تالاب انزلي، با عوامل افزون بر آزولا همچنان ادامه دارد.
از جمله رودخانه هايي كه آلودگي هاي بسيار بالايي دارد وموجب تخريب و آلودگي تالاب مي شود رودخانه زردچوب رشت است كه بخش عمده اي از فاضلاب هاي شهري و صنعتي و مقادير زيادي از ضايعات فيزيكي زباله به اين رودخانه مي ريزد و باعث مي شود كه به هنگام خروج از شهر لجن متعفن و تقريباً غليظي در بستر رودخانه ته نشين و به سوي مرداب انزلي سرازير شود. در رابطه با آلودگي رودخانه زردچوب (و در نهايت تالاب انزلي) اماكن ديگري نيز دخيل هستند كه از مهمترين آنها مي توان به موارد زير اشاره كرد:
نزديكي محل دفن زباله هاي شهر رشت به نهر چپلي كه از سرشاخه هاي زردچوب است و آلودگي آن با شيرابه زباله ها. ورود فاضلاب گرمابه ها و بيمارستان ها (واقع در رودبار تال رشت) كارخانجات برنج كوبي، اراضي زير كشت ماهي، نيروگاه سيكل تركيبي رشت و فضولات قريب به ۱۹۵۸۰۰ رأس دام و مواد نفتي مخازن شهر و تعميرگاه ها و... به صورت مستقيم و غيرمستقيم به داخل رودخانه زردچوب و مرادب انزلي.
به هر حال ساده انگاري در مسائل زيست محيطي، فاجعه آميز و بسيارخطرناك است و با سلامت ملي سروكار دارد و اين وظيفه دولت و مسئولان است كه تا قبل از بروز اتفاقي جدي تر از اين دست، دست به اقدام بزنند و تالاب انزلي و مكان هايي اين چنين را نجات دهند براساس مستندات موجود این گیاه پس از ۵ سال از تاریخ ۱۳۶۷ به نحو خطرناكی سطح تالاب انزلی را پوشاند و دامنه آن به قدری گسترش یافت كه از سال ۷۷ به عنوان یك بحران زیست محیطی در استان گیلان مطرح شد.
برخی از كارشناسان این گیاه را بدترین گونه غیربومی می دانند كه بدون مطالعه همه جانبه آثار آن وارد شمال كشور شد و هم اكنون به یك معضل بزرگ خصوصا برای طبیعت گیلان تبدیل شده است.
اما رشد انفجاری این گیاه غیربومی در محیط های آبی استان گیلان بویژه در سواحل لب شور دریای خزر در مقایسه با موطن اصلی اش تعجب محققان و كارشناسان را برانگیخته است.براساس شواهد موجود در حال حاضر این گیاه بسیاری از گونه های گیاهی آبزی با ارزش شناور و غوطه ور مانند گیاه عدسك آبی تالاب انزلی، گیاه اسپیرودلا و لاله تالابی محیط های آبی گیلان و مازندران را مورد تهاجم قرار داده است.
این گیاه مزاحم، همچنین با مفروش كردن سطح آب های راكد در محیط های تالابی همانند تالاب انزلی مهاجرت و ورود پرندگان را نیز با اختلال مواجه كرده است.
علاوه بر آثار مخرب آزولا بر تالاب ها، بسیاری از شالیكاران برخلاف انتظار این گیاه را یك مشكل برای شالیزارهای خود می دانند.
یك كشاورز در این باره می گوید: با وجود این كه برخی بر مفید بودن گیاه آزولا در مزارع شالیزاری تأكید دارند ولی این گیاه مانع رسیدن اكسیژن كافی به ساقه برنج شده و برای آن نیز مشكل ایجاد می كند.
نظرات كارشناسان درباره آزولا :
در همین حال بسیاری از كارشناسان و مدیران بخش های كشاورزی بر استفاده مفید این گیاه بخصوص برای غذای دام و طیور اصرار دارند.
برخی از كارشناسان معتقدند: گیاه آبزی آزولا می تواند به یك خوراك عمده و پرفایده برای دام، طیور و آبزیان تبدیل شود.
به گفته آنان ذرت سیلو شده ۶ درصد پروتئین دارد درحالی كه پروتئین سیلو شده آزولا ۱۲ درصد است ضمن این كه سیلوی آزولا را می توان به صورت فشرده و بی هوازی با تركیبی از سبوس برنج و ملاس چغندر تهیه كرد و در دسترس دامداران قرار داد.
به گفته آنان تركیبات غذایی گیاه آزولای سبز، ۱۶ درصد پروتئین خام، ۱/۱ درصد كلسیم و ۲۴ درصد فسفر است.
اما برخی از محققان به دلیل جذب بسیار بالای مواد سمی و فلزات سنگین از سوی آزولا، هر گونه استفاده از این گیاه را بدون مطالعه آن خطرناك ارزیابی می كنند.
رئیس گروه محیط زیست دانشكده منابع طبیعی دانشگاه گیلان در این باره به ایرنا گفت: استفاده از این گیاه برای غذای دام قبل از هر گونه مطالعه و بررسی به دلیل جذب مواد سمی از سوی آن، بسیار خطرناك است.
كریم ثابت رفتار به عنوان محقق و تالاب شناس، مطالعات جامعی در تالاب انزلی و درباره گیاه آزولا انجام داده است.
وی می گوید: این گیاه شناور با ایجاد رقابت غذایی در تالاب ها برای گیاهان بومی شناور و غوطه ور تالاب ها مزاحمت ایجاد كرده و حیات این گیاهان را بطور جدی با خطر مواجه ساخته است.
وی افزاید: این گیاه غیربومی عوامل زنده و غیرزنده اكوسیستم آبی تالاب ها و آبگیرهای شمال كشور را تهدید می كند.
ثابت رفتار عنوان می كند: این گیاه برخلاف زادگاه اصلی اش در جنوب شرقی آسیا در شمال كشور از نظر بیولوژی و زیستی بسیار مقاوم شده است.
وی همچنین با اشاره به اقدامات صورت گرفته برای استفاده از گیاه آزولا برای مصارف دامی و طیور می گوید: ابتدا باید اثرات سمی این گیاه بررسی و سپس نسبت به جمع آوری آن از سوی دستگاه های مخصوص به عنوان كود گیاهی و یا مصرف غذایی برای دام، ماهیان و گیاهان اقدام كرد.
وی استفاده از گیاه آزولا در محیط های آبی مانند تالاب انزلی به دلیل جذب سموم در بافت این گیاه برای خوراك دام و طیور خطرناك می داند.
این محقق درهمین حال این نكته را متذكر شد كه اگر محیط های آبی كه آزولا در آنجا رشد می كند، آلوده به فلزات سنگین نباشد، جمع آوری این گیاه برای مصارف كشاورزی و دامی رویكرد مناسبی است. به عقیده وی ایجاد انگیزه مناسب اقتصادی درباره جمع آوری این گیاه می تواند جهت تداوم استفاده و حذف بیشتر این گیاه از قلمروهای آبی مفید باشد.
وی همچنین آزولا را در حال حاضر به عنوان یك معضل بزرگ محیط زیست گیلان توصیف می كند: این گیاه هم اكنون از كنترل خارج شده و هرگونه اقدامی برای این گیاه مستلزم هزینه بالایی است.
این استاد دانشگاه می گوید: نسبت به خطر این گونه تهاجمی غیربومی در اوایل دهه ۷۰ هشدار لازم از سوی كارشناسان داده شده بود ولی كسی به این هشدارها توجه نكرد.
وی سرعت رشد آزولا را در محیط های آبی تصاعدی دانسته وعنوان می كند: این گیاه از جمله گیاهانی است كه با رشد غیرعادی در محیط های آبی گیلان حیات دیگر گونه های بومی آبزی را به خطر انداخته است.
آزولا بیشترین مشكل را برای تالاب بین المللی انزلی ایجاد كرده است كه این تالاب با دارا بودن زنجیره غذایی مناسب یك اكوسیستم غنی محسوب می شود. از سوی دیگر به گفته مدیر روابط عمومی اداره كل حفاظت محیط زیست استان گیلان، گیاه آزولا همچنان به عنوان یك معضل زیست محیطی در استان گیلان مطرح است.
محمود فرج پورمعتقداست: اقداماتی برای استفاده از این گیاه به منظور تهیه خوراك دام و طیورانجام شده است ولی كاراساسی زمانی است كه نسبت به جمع آوری این گیاه با وسایل مكانیكی اقدام شود. وی نیاز به سرمایه گذاری بخش خصوصی و وارد كردن دستگاه های مجهز مكنده برای جمع آوری این گیاه و عمل آوری آن به منظور استفاده طیور و دام را یك راه حل برای معضل آزولا می داند.
اين جلبك در شاليزارها به عنوان يك رقيب جدي برنج در استفاده از املاح معدني و مواد مغذي آب ، قرار گرفته و از رشد مناسب برنج جلوگيري كرده و قطعا در صورت صحت اين امر ، هزينه كشت برنج را به خاطر استفاده بيشتري كه بايد از كود شيميائي بشود، بالا مي برد. علاوه بر آن كه روند افزايشي استفاده از كود شيميايي در طولاني مدت هزينه هاي سرمايه اي فوق العاده اي را بر مهم ترين منبع حيات بشر يعني خاك ، تحميل مي كند كه اصلا جبران پذير نمي باشد.
نتيجه گيري :
اكوسيستم منظم چندين هزار ساله موجود به همين سادگي به هم ريخته مي شود و رو به نابودي خواهد رفت. ما هم در حال نظاره و تماشاييم!!! رسم عرفي ، علمي و حتي قانوني همه كشورها در ورود يك گونه جديد گياهي يا جانوري و... بر اين است كه بدوا" تحقيقات گسترده اي را به اجرا درمي آورند و مزايا و معايب آن را مورد بررسي قرار مي دهند و اين كار، گاهي مستلزم سال ها تحقيقات است. ولي بر اساس همين گزارش مطروح شده و ديگر مستندات ، اقدامي به اين مهمي كه مي تواند در اكوسيستم و محيط زيست طبيعي و انساني ، آن همه تاثيرهاي عجيب را داشته باشد( و ما به گوشه هايي از آن فقط اشاره كرديم) ، به همين سادگي ، صورت مي پذيرد و كسي هم نيست كه به طور جدي به اين موارد رسيدگي كند.
+ نوشته شده در سه شنبه بیست و سوم آذر ۱۳۸۹ ساعت 19:37 توسط مهرداد
|