كاشت ، داشت و برداشت كلزا
كلزا در اغلب خاكها قابل رويش مي باشد. زمینی که برای کشت کلزا انتخاب می شود باید دارای شیب ملایم، بافت خاک سبک تا متوسط (خاک شنی رسی تا لومی) و اسیدیته 7-6 و تخلخل کافی باشد. کشت کلزا در خاکی که قبلا تحت آیش و یا زیر کشت گندم و جو بوده، مناسب است. خاك مورد كشت كلزا بايستي داراي زهكشیسطحي كامل و داخلي نسبتاً خوب باشد بطوريكه در خاكهاي كه داراي آب ايستايی بوده وزهكشي آن نامناسب است كلزا در آن خاك قابل رويش نخواهد بود. انتخاب زمین مناسب کشت کلزا
تناوب زراعی کلزا
بهترين تناوب زراعي برای كلزا، كاشت آن بعداز غلات دانه اي و يا آيش مي باشد. در تناوب زراعي 3 ساله كاشت كلزا ميان دو محصولدر نظر گرفته مي شود. اولين محصول در اين نوع تناوب بايد به محصولی اختصاص دادهشود كه داراي مقاومت كامل يا نسبتاً خوب به بيماري ساق سياه باشد. محصولاتي نظير آفتابگردان،لوبيا چشم بلبلي كه حساس به بيماري پوسیدگی ساقه مي باشند اگر قبل از کلزا کشت شوند، خطر آلودگيبه اين بيماري را در كلزا افزايش مي دهد. اگر در تناوب زراعي از چغندر استفاده مي شود بايد حداقل 2 سال بيناين دو محصول (كلزا و چغندرقند) فاصله انداخته شود. محصولاتي نظير سويا، كتان، نخود و عدس كه داراي مقاومت نسبتاًخوبي به بيماري پوسیدگی ساقه مي باشند بصورت موفق در تناوب زراعي با كلزا مورد زراعتواقع مي شوند.
بقاياي تمام سموم علف كش به غير از سولفونيلورا، ايميدازولينون و تريازين كهدر محصولات سال قبل بر جاي مانده است همراه با خود علف هرز به جوانه هاي كلزا آسيبمي رساند. هميشه به بر چسب هاي موجود در روي علف كش ها رجوع كنيد كه در روي آننحوه كاربرد سموم بر اساس تناوب زراعي نوشته شده است.
تهیه زمین کاشت کلزا
كلزا يك گياه بسيار حساس به سله خاك ميباشد، بستر خاك براي بذر كلزا بايد نرم باشد. بذر کلزا برای جوانه زنی سریع و رشد مناسب باید در یک بستر عمیق، مرطوب، گرم و دارای زهکشی مناسب کاشته شود. وجود رطوبت در بذر و خاك برايجوانه زني گیاه بسيار مهم و حياتي است. بنابراين كاشت كلزا در خاكهاي خشك توصيه نمي شود وجوانه هاي كلزا در خاكهاي فشرده و سله بسته خسارت مي بينند. ولي خاک نباید طوري باشد كه به آساني توسط باد فرسايش يابد به همين خاطرچنگ زني گياهك كلزا براي مبارزه با علف هرز توصيه نمي گردد .
شخم باید در شرایط رطوبتی مناسب خاک انجام شود. بنابراین در صورت عدم وجود رطوبت کافی ابتدا زمین را آبیاری کرده و پس از گاورو شدن آن اقدام به شخم با گاو آهن برگرداندار می کنیم. در صورتیکه زمین جای گندم و جو باشد بلافاصله بعد از برداشت محصول که رطوبت خاک حداکثر مقدار ممکن است، زمین را شخم می زنیم. در این حالت امکان پوسیده شدن هر چه بیشتر کاه و کلش باقیمانده از گندم و جو فراهم می شود. همچنین بذر علفهای هرز شروع به جوانه زنی می کنند که در عملیات بعدی از بین خواهند رفت. پس از شخم اگر خاک مزرعه دارای کلوخه های بسیار درشت باشد، استفاده از دیسک لازم است. در غیر این صورت با استفاده از کودپاش های سانتریفوژ کودهای فسفاته و پتاسه به میزان لازم در سطح مزرعه پاشیده می شوند. برای جلوگیری از رفت و آمد بیش از حد ماشین آلات بر روی خاک مزرعه و در صورتیکه زمین دارای بذور علف هرز زیادی باشد، می توان از علف کش های پیش کاشت استفاده کرد و بلافاصله با استفاده از دیسک، همزمان کودهای شیمیایی و علف کش را با خاک مخلوط کرد. در مرحله بعد باید زمین با استفاده از ماله یا لولر تسطیح شود.
تاريخ كاشت
کلزا نیز مانند گندم دارای ارقام پاییزه وبهاره است. ارقام پاییزه در درجه حرارتهای 5- درجه سانتیگراد و کمتر و ارقام بهاره در درجه حرارت 33+ درجه سانتیگراد و بیشتر آسیب می بیند. جهت پوشش مناسب مزرعه و رشدمطلوب و افزايش تحمل به سرما، کلزا بايد در تاريخ مناسب کشت گردد. به طور کلي کلزابايد 6 هفته قبل از شروع اولين يخبندان (دماي کمتر از 4-درجه سانتي گراد) کشت شود. کاشت زود هنگام باعث جذب مقدار زيادي آب و مواد غذايي در طول فصل پاييز و در نتيجهرشد زياد بوته ها مي شود که اين مسئله بقاي گياه در زمستان را کاهش مي دهد. از طرفديگر کاشت با تاخير نيز باعث کوچک ماندن گياه و عدم ذخيره کافي مواد غذايي شده واين مسئله نيز خطر سرمازدگي را افزايش مي دهد. چنانچه قبل از شروع زمستان، بوته 8برگي شده، قطر طوقه 8 ميلي متر، طول ريشه عمودي گياه 15 تا 20 سانتيمتر و وزن خشک بوته6تا 8 گرم باشد، گیاه در طول فصل سرما می تواند درجه حرارت 18- تا 22-درجه سانتي گراد را تحمل کند واگر بوته قبل از شروع زمستان در مرحله 4 برگي با قطر طوقه 5 ميلي متر و طول ريشهعمودي 7 تا 9 سانتي متر باشد. درجه حرارت 13- تا 17- درجه سانتي گراد را تحمل مينمايد.
تاريخ هاي کاشت زير براي اقليم هاي مختلف توصيه مي شوند:
اقليم گرمو مرطوب: گيلان (10 تا 25 مهر)، مازندران (15 مهر تا 15 آبان)، گلستان (30مهر تا 15 آبان)، در منطقه گنبد به دليل خشکي اول فصل و عدم وجود سرماي شديدزمستانه، تاريخ کاشت 10 تا 30 آبان توصيه مي گردد.
اقليم گرم و خشک: خوزستان (1 تا 20 آبان)، جيرفت (نيمه اول آبان)، زابل (20 مهر تا 10 آبان)،کرمان (نيمه دوم مهر تا نيمه اول آبان)، ايران شهر (10 تا 20 آبان)، برازجان (10 تا 30آبان)، سرپل ذهاب (1 تا 15 آبان)، داراب (20 مهر تا 10 آبان)، حاجي آباد (1 تا 15آبان) و بم (نيمه اول آبان).
اقليم معتدل سرد: تهران (20 تا 30 شهريور)،زرقان فارس (20 شهريور تا 15 مهر)، قزوين (15 تا 30 شهريور)، اصفهان (15 تا 30شهريور)، اسلام آباد غرب (15 تا 30 شهريور) و نيشابور (20 شهريور تا 10مهر).
اقليم سرد: همدان (10 تا 20 شهريور)، مشهد (نيمه دوم شهريور)،شهرکرد (نيمه دوم شهريور)، اروميه (نيمه دوم شهريور)، اراک (نيمه دوم شهريور)،شاهرود (نيمه دوم شهريور) و مياندوآب (نيمه دوم شهريور).
چنانچه به طور معمول شروع یخبندان را در مناطق سرد 15 آبان ماه و در مناطق معتدل سرد اول اذر ماه در نظر بگیریم، می توان گفت بهترین تاریخ کاشت کلزا در مناطق سرد 15 لغایت 30 شهریور ماه و برای مناطق معتدل سرد 1 لغایت 15 مهرماه می باشد.
ميزان بذر
کلزا به دلیل داشتن قابلیت شاخه دهی حساسیت زیادی به تراکم ندارد. به طوریکه از 30 تا 80 بوته در متر مربع در شرایط مطلوب، اختلاف قابل توجهی در عملکرد نشان نمی دهد. به هر حال برای رسیدن به تراکم های مطلوب که معمولا 60 تا 80 و حداکثر 100 بوته در متر مربع می باشد و با توجه به وزن هزار دانه کلزا که به طور میانگین 4 گرم (7-3 گرم) است، مصرف 6 کیلوگرم در هکتار بذر در کشت با بذر کار کافیست. البته تاخیر در کاشت، روش آبیاری نادرست و تهیه نامناسب بستر بذر، مصرف بذر در واحد سطح را بالا می برد. در کشت دست پاش مصرف بذر را به 8 تا 10 کیلوگرم در هکتار می توان افزایش داد.
تراکم کمتر از 20 بوته در متر مربع باعث افزايش خوابيدگي وحساسيت به سرما و نهايتا کاهش عملکرد دانه مي گردد و باعث ايجاد پوشش تنک مي شود که اين مسئله، باعث افزایش رشد علف هاي هرز و رقابت آنها می شود و همچنين باعث ايجاد ساقه هاي محکم و قطور مي گردد و برداشت مزرعه بامشکل مواجه مي شود. ميانگين تعداد بذر در يک کيلومتر کلزا حدود 250هزار عدد است. بنابراين يک کيلوگرم بذر کلزا با اندازه متوسط، تراکمي حدود 25بوته در متر مربع ايجاد مي کند. با توجه به شرايط خاک، کيفيت بذر و روش کاشت، درصدجوانه زني متفاوت خواهد بود. براي تعيين مقدار مناسب بذر جهت کاشت، بايد بر چسبکيسه بذر را براي اطلاع از وزن هزار دانه و درصد خلوص بذر مطالعه کرد. تعدادبوته مناسب براي گياه كلزا حدود 150 بوته در هر مترمربع و 1ميليون و 500 هزار بوتهدر يك هكتار مي باشد حداقل مي توان 45 بوته در هر مترمربع در نظر گرفت. بنابراينبا توجه به اينكه كلزا مقاوم به علف كش مي باشد، براين اساس مي توان تعداد 22 بوتهدر هر متر مربع در نظر گرفت تا همه آنها از فضاي يكساني استفادهكنند.
روش کاشت
کلزا به دلیل داشتن روغن و پروتئین زیاد برای جوانه زنی نیاز به اکسیژن بیشتری در مقایسه با گندم دارد. بهترین روش کاشت کلزا روش جوی و پشته ای است، به طوریکه رطوبت و اکسیژن کافی به بذر برسد. دانه كلزا را ميتوان با انواع بذركار می توان كاشت. تماس خاک با بذر به دلیل ریز بودن آن بسیار مهم است. بنابراین استفاده از بذرکارهای ردیفی که را جوی باز کن (فاروئر) و اطویی هستند بسیار مفید خواهد بود.
کلزا را به دو روش دست پاش ومکانيزه مي کارند. در کشت دست پاش به ميزان بذر بيشتري نياز خواهد بود. در اين روش،بستر بذر بايد کاملا صاف شود و پس از پخش بذر، يک ديسک يا غلطک بسيار سبک زده شودتا تماس کافي بين بذر و خاک ايجاد گردد. آبياري بايد با دقت زياد انجام شود تا ازشسته شدن بذر و عدم يکنواختي در بستر مزرعه جلوگيري گردد.
در روش کشت مکانيزه هممي توان با خطي کار غلات و هم بذرکار پنوماتيک، عمل کاشت را انجام داد. در هنگاماستفاده از بذرکار غلات بايد تنظيم دستگاه را با توجه به عمق مناسب کاشت و ميزانبذر مطلوب تغيير دارد. اين عمل کمي مشکل است زيرا که بذر کلزا نسبت به بذر غلاتريزتر بوده و عمق کاشت آن سطحي تر مي باشد. همچنين مي توان از موزع مخصوص کلزا وتثبيت کننده عمق در اين دستگاه ها استفاده نمود. از آنجايي که شرايط فيزيکي خاک درهمه مناطق کشور مناسب نبوده و تمامي بذور کلزاي کشت شده قادر به سبز شدن نمي باشند،بنابراين استفاده از دستگاه پنوماتيک به جز در مناطق خاص کشور توصيه نمي شود. درروش کشت مسطح، بهتر است فاصله خطوط کشت 30 سانتي متر در نظر گرفته شود و در روش کشترديفي، فاصله رديف ها 60 سانتي متر و در روي هر رديف، دو خط کشت در نظر گرفته ميشود. در اين شرايط بهتر است از بذر کار برزگر همداني استفاده شود که در اين صورت،توجه به نکات زير ضروري است:
1- دريچه روي مخزن بذر و زير موزع ها در کمترينمقدار ريزش بذر قرار گيرد.
2- زبانک زير موزع ها با موزع ها مماس شود.
3- قسمتکشويي يا قسمت دنده اي موزع ها در حداقل تماس با بذر باشد.
4- براي استمرار ريزشبذر (رعايت فاصله بذر روي خط)، درجه دنده روي 70 تا 90 باشد.
5- خطي کارهاي اضافهروي پشته حذف گردد، به اين ترتيب که دريچه سقوط بذر را بسته، به وسيله طناب بالاکشيده و به شاسي دستگاه متصل کرد.
6- در صورت تنظيم دقيق دستگاه و مصرف بذر باميزان توصيه شده، مي توان بدن بستن يک در ميان لوله هاي سقوط مشابه کشت گندم عملکرد.
در هر روش کاشت، استفاده از لولر قبل از کاشت از اهميت ويژه ايبرخوردار است و عامل مهمي در سبز شدن يکنواخت و آرايش مناسب بوته ها مي باشد.
عمق کاشت و فاصله کاشت
اگر بذر کلزا در عمق زیاد کاشته شود علاوه بر طولانی تر شدن زمان خروج گیاهچه از خاک، بنیه گیاهچه ها کاهش می یابد و در نهایت باعث کاهش عملکرد می شود. عمق مناسب براي کاشت بذر كلزا حدود 5/1 تا 5/2 سانتي متر و حداکثر 3 سانتیمتر ميباشد. عمق کاشت بيشتر از 3 سانتي متر باعث تلف شدن جوانه ها مي شود. کاشت بذر کلزا در عمق بسیار کم باعث می شود در فصل گرم که هوا نسبتا گرم است سطح خاک سریعا خشک شده و بذر به خوبی جوانه نزند. كاشت كلزا در فاصلهرديفي 18-15 سانتي متر با بذر كار كلزا بصورت يكنواخت در عمق خاك انجام ميگيرد. براساس تحقیقات انجام شده فاصله مناسب کاشت کلزا در بین ردیف 12 تا 20 سانتیمتر و فاصله روی ردیف 5 تا 10 سانتیمتر است. کاشت کلزا در فواصل ردیف بیشتر از 20 سانتیمتر و با ثابت بودن تراکم باعث کاهش فاصله بوته ها روی ردیف شده و ورس و خوابیدگی محصول را در پی دارد.
شناخت مراحل مختلف رشد کلزا
ساقه رفتن و غنچهدهی
رزت
جوانه زنی
مرحله گل پس از گل
مصرف کود
فسفر
کلزا به ازاء تولید هر تن دانه 14 تا 15 کیلوگرم در هکتار فسفر از خاک جذب می کند. فسفر تاثیر قابل توجهی در میزان روغن و پروتئین کلزا دارد و کمبود آن در گیاه باعث کوتوله شدن گیاه و کوتاه شدن ریشه می شود. برگها و ساقه ها به رنگ سبز متمایل به آبی تیره و بعد ارغوانی می شوند. در کمبود شدید فسفر حاشیه برگها نکروزه (سوخته) شده و برگهای مسن تر پیش از بلوغ کامل پژمرده و خشک می شوند.
کودهای فسفاته را باید قبل از کاشت با خاک مخلوط کرد. به طور کلی با توجه به نیاز کلزا به فسفر و میزان جذب آن از خاک و در نظر گرفتن نتایج آزمایش خاک و همچنین نوع کود شیمیایی فسفاته، میزان کود تعیین می شود.
ازت
میزان جذب ازت کلزا از خاک به ازاء تولید هر تن دانه حدود 70 کیلوگرم برآورد شده است. کمبود ازت در کلزا باعث کاهش ارتفاع بوته، زرد شدن رنگ برگها و شاخه ها، کاهش شاخه دهی می شود. برگهای مسن ارغوانی می شودند و تعداد غلافها کاهش می یابد. کودهای ازته را باید حتی الامکان بعد از کاشت و در مراحل مهم رشد کلزا مصرف نمود. مواد نيتروژن دار و پتاسه نمي توانند بصورت مستقيم با بذر تماس پيدا كنند وبايستي بصورت نواري حداقل به فاصله 5 سانتيمتر دورتر از بذر ريخته شود. مصرف یک سوم کود ازته که بر اساس نتایج آزمایش خاک تعیین می شود (حداقل 100 کیلوگرم و حداکثر 150 کیلوگرم) از جوانه زنی تا شروع زمستان توصیه می شود. یک سوم در مرحله شروع رشد بهاره و یک سوم باقیمانده را در شروع مرحله گلدهی می توان مصرف نمود. البته در صورت امکان تقسیط مصرف کود ازته در هر آبیاری تا شروع گلدهی نتایج بهتری در بر خواهد داشت.
پتاسیم
کمبود پتاسیم در کلزا باعث تیره شدن رنگ برگها و پیچش آنها می شود، حاشیه برگها و نقاط بین رگبرگها سوختگی های موضعی نشان می دهد، گیاه کوتوله شده و زود پژمرده می شود. مصرف کودهای پتاسیمی در کلزا باعث افزایش مقاومت به سرما و ورس می شود. کودهای پتاسیمی را بهتر است در مرحله تهیه زمین و قبل از کاشت با خاک مخلوط کرد. کلزا برای تولید هر تن دانه حدود 25 کیلوگرم پتاسیم از خاک جذب می کند.
گوگرد
کمبود گوگرد در گیاه کلزا باعث می شود برگها زرد شود. در کمبود شدید گیاه کوچک مانده و غلاف ها به کندی تشکیل می شوند و به طور ناقص با دانه های چروکیده پر می شوند. میزان نیاز کلزا به گوگرد یک پنجم نیاز آن به ازت است. مصرف گوگرد به صورت پودر یا گل گوگرد تاثیر چندانی ندارد. استفاده از کودهای گوگرد به شکل گرانوله می تواند مفید باشد. يك نمونه آزمايش براي تعيين مقدارگوگرد در خاك نمي تواند نمايانگر درصد گوگرد در خاك باشد پس بايستي در مقطع مختلفزماني و از قسمتهاي مختلف مزرعه نمونه برداري شود.
بر اساس آزمايش خاك، خاكهايكه گوگرد متوسط يا كم دارند حدود 25 تا 35 كيلو گرم و براي خاكهاي با گوگردزياد 15 تا 20 كيلوگرم گوگرد در هر هكتار لازم است. كلزا گوگرد را به شكل سولفاتجذب مي كند. براي كلزا كود مركب توصيه مي شود زيرا در خاكهايشني در اثر بارش زياد باران سولفات شسته مي شود. در صورتيكه عنصر گوگرد ممكن استدر طي فصل مرطوب تجزيه شود و در سال بعد بر اساس نياز مورد استفاده قرار گيرد. بهتراست گوگرد كافي را قبل يا در حين كاشت تهيه كرد. اگر در فصل زراعي قبل از ظهور گلهاكمبود گوگرد مشخص شود با بكار بردن كود تيوسولفات آمونيوم يا سولفات آمونيوم ميتوان به عملكرد قابل قبول دست يافت.
منیزیم
علائم کمبود منیزیم در کلزا به صورت لکه های کلروتیک در برگها و ساقه ها می باشد که معمولا با رگبرگهای نارنجی تا ارغواتی است. کلزا برای تولید هر تن دانه حدود 30 کیلوگرم منیزیم نیاز دارد. برای تامین منیزیم می توان از کود سولفات منیزیم به میزان 140 کیلوگرم در هکتار استفاده نمود.
عناصر کم مصرف
بهترین روش برای کمبود عناصری از جمله بر، آهن، روی، مس، منگنز، و مولیبدن روش محلول پاشی است که بهترین زمان آن هنگامی است که پوشش گیاهی کامل شده یعنی از زمانی که گیاه 8 برگی شده تا قبل از گلدهی. میزان مصرف این کودا در بروشور آنها مشخص شده است. مصرف 40 کیلوگرم در هکتار اسید بوریک و 30 کیلوگرم سولفات روی در خاک می تواند از کمبود این دو عنصر جلوگیری کند.
کود دهی سرک
کودهی سرک کلزا در دو مرحله (باتوصیه کارشناسان در سه مرحله) به روش زیر داده می شود:
مرحله اول: پس از رفع سرما و شروع رشد بهاره (ابتدای ساقه رفتن)، درهر هکتار(2 کیسه اوره و 2 کیسه نیترات پتاسیم) یا (3 کیسه نیترات آمونیوم و 1 کیسه نیترات پتاسیم یا 1 کیسه کلرور پتاسیم).
در مزارع پرتراکم که خطر خوابیدگی وجود دارد: 2 کیسه نیترات آمونیم و 2 کیسه نیترات پتاسیم یا 2 کیسه اوره و 1 کیسه کلرور پتاسیم.
مرحله دوم: ظهور غنچه ها تا قبل یا ابتدای گلدهی درهر هکتار (3 تا 4 کیسه اوره و یک کیسه کلرور پتاسیم). در مزارعی که خطر خوابیدگی وجود دارد: 3 تا 4 کیسه اوره و 1 کیسه کلرور پتاسیم.
توجه: درصورت احتمال نیاز به گوگرد (سولفات) می توان در هرنوبت کود سرک 1 تا 2 کیسه کود سولفات آمونیم به مزرعه که در این صورت به ازای هر دو کیسه کود سولفات آمونیم یک کیسه اوره کسرمی گردد.
آبیاری
کلزا به مقدار زیادی آب نیاز دارد که از جمله مناسبترین روشهای آبیاری می توان به روش جوی و پشته ای اشاره کرد. مراحل نیاز این گیاه به آب شامل، جوانه زنی، رشد سریع پاییزه، غنچه دهی، گلدهی، طویل شدن غلاف، و پر شدن دانه ها می باشد. ولی با توجه به بارندگی زمستانه کلزا اصولا هنگام جوانه زنی و در مرحله رشد غلاف بیشترین حساسیت را به خشکی دارد.
به طور کلی کلزا در 6 مرحله از طول رشد خود به آب زیادی نیاز دارد که عبارتند از؛
1- موقع کاشت 2-یک هفته بعد از کاشت 3- هنگام شروع به ساقه رفتن پس از اتمام زمستان ۴-هنگام گلدهی 5-هنگام تشکیل غلاف 6-هنگام رسیدن دانه
كنترل علف های هرز
جوانهكلزا به رقابت زود هنگام علف هرز بسيار حساس است . برنامه موثر مبارزه با علف هرزمي تواند شامل مبارزه زراعي - مكانيكي و شيميايي باشد. برای کنترل علف های هرز مزارع کلزا قبل و بعد از کاشت می توان اقدام کرد. روش بسیار مناسب استفاده از علف کشهای پیش از کاشت مانند ترفلان (2/5-2 هکتار در لیتر) در هنگام تهیه زمین می باشد. برای کنترل علف عای هرز باریک برگ پس از سبز شدن کلزا می توان از سموم سوپر گالانت (به میزان 7/0 لیتر در هکتار)، فوکوس (به میزان 2 لیتر در هکتار)، نابواس (به میزان 3 لیتر در هکتار) استفاده کرد. برای کنترل علف های هرز پهن برگ مانند کاهو وحشی، یونجه وحشی، ماشک و پیچک می توان از علف کش لونترال (به میزان 7/0-0/6 لیتر در هکتار) استفاده نمود. به طور کلی علف کش های بعد از کاشت زمانی باید مصرف شوند که هنوز پوشش کلزا کامل نشده و کلزا در مرحله 4 برگی باشد.
برای کنترل علف های هرز کلزا، رعایت تناوب کشت و مبارزه با آنها با سموم پهن برگ کش در زراعت غلات و استفاده از بذور گواهی شده توصیه می شود. به علت اينكه بذر كلزا درعمق كمي از خاك كاشته مي شود، كج بيل و دندان فنري دوار براي مبارزه با علف هرزتوصيه نمي شود. اين ابزار مي تواند به جوانه هاي كلزا صدمه زده و تعداد بوته درهكتار را كاهش دهد.
تري فلورالين و سونالان دو تا علف كش قبل از كاشت مخلوط باخاك هستند که هميشه بصورت قبل از كاشت در خاك هاي خالي از كشت بكار ميرود. سموم اين علف كش ها در خاك هايشني بافت درشت به ميزان كمتر و در خاك هاي با مواد الي به ميزان كم هستند .
هر دوي اين سموم نازك برگان يك ساله و بعضي از پهن برگان شامل خرفه ياقازاياغي كوشيا براحتي كنترل مي كند. قبل از پر كردن مخزن سم به طور كامل بقاياي سموم علف كش قبلی را كه برايكلزا مضر مي باشد، بشوييد و پاك كنيد. بقاياي علف كش سلفونيولريا بعلاوه علف كشفنوكسي به مقدار ناچيز مي تواند خيلي مضرر برای كلزا باشد.
علفهای هرز نازک برگ مزارع کلزا بیشتر تیب تابستانه مانند سوروف، قیاق، دم روباهی، و یا تیپ زمستانه مانند یولاف وحشی، چچم، فالاریس، وبه تعداد زیاد گندم و جوی باقیمانده از زراعت قبلی می باشد. برای مبارزه با آنها می توان از علف کشهای زیر استفاده کرد .
1- علف کش گالانت به مقدار 5/1 تا 2 لیتر در هکتار در مرحله 3تا 5 برگی علف هرز0
2- علف کش نابواس به مقدار2 تا 3 لیتر در هکتار در مرحله 3تا 5 برگی علف هرز0
3- علف کش گالانت سوپر به مقدار 57 % لیتر در هکتار در مرحله 3تا 5 برگی علف هرز0
4- علف کش فوکوس به مقدار 5/1 تا 2 لیتر در هکتار در مرحله 3تا 5 برگی علف هرز0
توجه:
الف: این علف کشها باید درشرایطی که دمای محیط متعادل بوده واحتمال یخبندان شدید شبانه یا روزانه نباشد بکار رود.
ب: هنگام کاربرد علفکش , علف هرز و محصول نباید در مرحله توقف رشد باشند0
پ: این علفکشها در دمای محیطی پائین، دیرتر اثر می کنند0
مهمترین آفات کلزا
شته مومی و شته سبز هلو
مهمترین آفات کلزا شته مومی و شته سبز هلو هستند که در صورت عدم مبارزه عملکرد را تا 80 درصد کاهش می دهند. رنگ شته مومی، سبز روشن تا سبز تیره بوده سر آن نسبت به قسمتهای دیگر بدن تیره تر است که دارای بالدار وبدون بال می باشند که نوع با لدار دم سبز رنگ دارد. با مکیدن شیره از گیاه باعث ضعف عمومی گیاه وپیچیدگی برگ می شود. 15 تا20 نسل درسال ایجاد می کند0
شته در کلیه مراحل رشد کلزا در صورتیکه شرایط آب و هوایی مساعد باشد فعالیت می کند. این حشره در فصل بهار و شروع رشد مجدد کلزا و همچنین در مرحله گلدهی تا کامل شدن غلاف ها بیشترین خسارت را به محصول وارد می کند. بهترین زمان مبارزه با این آفت در مراحل رشد اولیه است که می توان در این مرحله (رشد رویشی) از سم متاسیستوکس به میزان 5/1 لیتر در هکتار استفاده نمود. در هنگام گلدهی کلزا فقط از سم پریمور به میزان 1 کیلوگرم در هکتار استفاده می شود. رعایت دقیق میزان اختلاط سم با آب و تنظیم دستگاه سم پاش نقش بسزایی در کاهش تعداد عملیات سم پاشی و کنترل موثر این آفت دارد. عدم آبیاری کلزا و تنش خشکی، حساسیت گیاه به شته را افزایش می دهد. به منظور مبارزه با آفات از بین بردن علف های هرز، کولتیواتور زدن، انجام آبیاری به موقع و استفاده از حشره کش کارباریل 85% پودری به نسبت سه در هزار و یا اتریمفس50% به نسبت دو درهزار نیز می توان استفاده کرد.
مهمترین بیماری های کلزا
از مهمترین بیماری های کلزا می توان به بیماری لکه سیاه آلترناریا، بوته میری، پوسیدگی ریشه، ساق سیاه، پوسیدگی اسکلروتینیاییو سفید ک پودری اشاره کرد. که خوشبختانه در حال حاضر گسترش این نوع بیماری ها در مناطق سرد و معتدل بسیار محدود بوده و در حد مبارزه نیست. برای جلوگیری از بروز این نوع بیماریها استفاده از بذور ضدعفونی شده، رعایت تناوب کشت (حداقل 3 سال یکبار)، کاشت با تراکم مناسب و آبیاری مناسب توصیه می شود.
دونوع بيماري ساق سياه در كلزا وجود دارد: گونه ضعف (غير بيماري زا) و گونه سمي(بيماري زا) كه گونه بيماري زاي آن ايجاد پوسيدگي عميق در ساقه گياه در نزديكي خاك راباعث مي گردد. اين پوسيدگي قدرت رويش گياه را كاهش داده و ممكن است باعث حفره درگياه شود .. ساق سياه قارچي است كه بوسيله باران و وزش باد يا بذر آلوده انتقال مي يابد . واريته هايي از كلزا وجود دارند كه به ايننوع ساق سياه مقاوم مي باشند. درنواحي كه ساق سياه كلزا در آنجا گزارش شده است استفاده از ارقام مقاوم به اينبيماري و تناوب زراعي در كنترل اين بيماري ضروري مي باشد.
پوسيدگي ساقهاسكلروتينيا (كپك سفيد) يك بيماري با قدرت كشندگي زياد در آب و هواي مرطوب ميباشد كه اين قارچ مي تواند به شكل جسم سخت سياه رنگ قارچي بنام اسكلرويتنا حدود 5-6سال در خاك زنده بماند كه هر گاه آب و هوا به مدت 2-1 هفته بصورت مرطوب باقي بماندبا جذب رطوبت خاك اسكلروتينيا جوانه زده و ميليون ها اسپور هواييرا توليد مي كند. كلزا اصولاًدر مرحله گلدهي و يك مقدار بعد از گلدهي حساسترينموقع به اين بيماري مي باشد. در این حالت گلبرگهاي كلزا پژمرده شده، آلودگي ايجاد شده در گلبرگهاي مرده كلزا به شاخه هاي گياه نیز هجوم برده و باعث ايجاد حفره يامسكن براي خود مي نمايد.ساقه هاي پوسيده شده، شكل سفيدي به خود مي گيرند. براي مزارعي كه مورد هجوم به اسكلروتينيا شده باشد حداقل به يك تناوب سه سالهزراعي بدون كاشت كلزا توصيه مي گردد. در طول مدت اين تناوب زراعي ضروري است كه ازكاشتن محصولات بسيار حساس به اين بيماري از جمله آفتابگردان و لوبيا قرمر، اجتنابكرد .
قارچ كش هاي كوادريس ، رونيلان و تاپسين ام براي از بين بردن و مبارزه بااسكلروتينيا در كلزا به ثبت رسيده است. كوادريس در 3 تا7روز بعد از آغاز گلدهي باید بكار برده شود. كوادريس، وقتي اولين گلبرگ كلزا خشك شد و به زمينافتاد بايد بكار برده شود. تاخير در كاربرد اين سم، از اثرات آن مي كاهد. كوادريس بايد در غلظت 700 سي سي تا 1 ليتر در هر هكتار بكار برده شودكه كاربرد مقدار 700 سي سي موثرتر است. موقعي بايد تصميم به سمپاشي كرد كه:
1- عملكرد بالاي نرمال (حدود 2500 كيلو) در هكتار باشد يا قيمت كلزا در حداقل آن باشد .
2- هوا درموقع گلدهي مرطوب گردد (حداقل 25 تا 50 ميليمتر در عرض دو هفته قبل از گلدهی).
3-بارندگی زیاد و رطوبت بالا باشد .
تشخیص زمان برداشت
برداشت کلزا به دو روش مستقیم و دو مرحله ای انجلام می شود. در هر روش تشخیص زمان مناسب برداشت مهم می باشد. برداشت کلز در بهترین زمان باعث کاهش ریزش، کاهش شکستن دانه ها، و جلوگیری از افت کیفیت محصول به دلیل سبز بودن دانه ها می شود. مهمترین شاخص کاربردی برای این منظور رنگ دانه ها می باشد.
برداشت دو مرحله ای
كلزا موقعي مي رسدكه رنگ بذر آن قهوه اي تیره باشد به خاطر اينكه خرد شدندانه يك مشكل بالقوه مي باشد، توصيه مي شود برداشت، موقعي صورت گيرد كه 30 تا 40 درصد دانه ها در غلاف های اصلی تغییر رنگ بدهند، آن زمان می توان برداشت دو مرحله ای را آغاز کرد. براي اين كار کشاورزبايد از جاهاي مختلف مزرعه براي تعيين متوسط رسيدگي، نيام كلزا را جمع آوري كنند. وقتي محصول آماده برداشت است كه دانه سخت باشد و موقعي که بذر را بين دو انگشت به همديگر فشارمي دهيم، نشكند. رطوبت در اين مرحله حدود 35 درصد مي باشد. البته در شرایط آخر فصل که هوا گرم است رطوبت دانه ها به سرعت کاهش می یابد و می توان برداشت را هنگامی که 25-20 درصد دانه ها تغییر رنگ می دهند شروع نمود. تغییر رنگ دانه ها از سبز به زرد و قهوه ای روشن تا قهوه ای تیره انجام می شود. مرحله تغییر رنگ از زرد به قهوه ای روشن در غلاف های ساقه اصلی مد نظر قرار می گیرد.
در برداشت دو مرحله ای درو باید از ارتفاع 30-25 سانتیمتری انجام شود. این ارتفاع علاوه بر اینکه امکان تبادل هوا را فراهم می سازد باعث می شود محصول درو شده در مقابل بادهای شدید محافظت شود. خرمن کوبی زمانی انجام می شود که رطوبت دانه ها به 15-12 درصد برسد. فاصله زمانی بین درو تا خرمن کوبی بسته به دمای هوا از 5-3 روز طول می کشد.
برداشت مستقیم
برداشت مستقیم وقتی که 90-85 درصد دانه ها تغییر رنگ می دهند صورت می گیرد. برای به حداقل رساندن ریزش در برداشت مستقیم باید تیغه برش در بالاترین حد ممکن زیر شاخه های غلاف دهنده تنظیم شود تا حداقل کلش وارد کمباین شود. سرعت کمباین حداکثر 25 کیلومتر در ساعت، سرعت کوبنده بین 650-450 دور در دقیقه، سرعت بادبزن نسبتا کم و در حدد 400 دور در دقیقه باشد. (رفتن مقداری کلش اضافه به همراه دانه ها بهتر از ریزش دانه ها می باشد).
مقایسه رنگ دانه برای تشخیص زمان برداشت
بسیار دیر
آماده برداشت
خیلی زود
ذخيره و خشكاندن
مشكلات ذخيره و جابجايي كلزا شبيهكتان مي باشد. بذر گرد بوده، كوچك ولي سنگين و براحتي غلت مي خورد. جعبه هاي محكمدر كاميون انبارهاي محكم جهت ذخيره سازي لازم مي باشد. 6هفته بعد از برداشت،دانه كلزا تعريق كرده سپس گرم مي شود و سيلوي آن با رطوبت 10-9 درصد مي تواند اتفاقافتد. اگر برداشت در رطوبت بالا صورت گيرد بايستي بصورت طبيعي يا مصنوعي خشك شود. براي حفظ كيفيت بذر دماي 43 درجه سانتي گراد يا كمتر از آن براي خشك شدن هر چهبيشتر در توليد تجاري لازم است.
باید توجه داشت که رطوبت بيش از حد مطلوب در دانه کلزا باعث افزايش شدت تنفس و بالا رفتن دما در توده محصول انبار شده خواهد شد و در نتيجه ميکروارگانيسم ها به ويژه قارچ ها فعال شده و به سرعت در داخل و روي دانه ها نشو و نمو مي نمايند و کپک زدگي محصول آغاز مي شود. اما چنانچه رطوبت آن به کمتر از 12 درصد تقليل يابد ميکروارگانيسم ها نمي توانند فعاليت نمايند يا وقتي که رطوبت کمتر از 9 درصد باشد حشره ها نيز قادر به توليد مثل در داخل يا روي دانه نخواهند بود. در دماي 35-30 درجه سانتيگراد حشره ها فعال شده و حرارت بيشتري توليد مي کنند و توده دانه در اطراف نقطه گرما شروع به فساد مي کنند گرم شدن کلزا موجب پائين آمدن کيفيت کنجاله و بالا رفتن مقدار اسيدهاي چرب آزاد مي شود اين امر سبب تغييراتي ناخوشايند در طعم روغن شده و مدت نگهداري روغن را براي مصرف مي کاهد لذا هوادهي چنين بذري در انبار براي جلوگيري از گرم شدن محصول بسيار ضروري است. بذور خيلي مرطوب کلزا (با رطوبت بالاي 17 درصد) بهتر است در چند نوبت (مثلاً دو نوبت) به طور متناوب خشک شوند يعني در هر نوبت خشک شدن 4-3 درصد رطوبت بذر کاهش يابد و سپس آنها را به مدت يک يا دو روز به حال خود باقي گذاشته و نوبت بعدي خشکانيدن اجرا شود. خارج شدن مقدار زيادي رطوبت از دانه کلزا در يک نوبت سبب چروکيدگي و ترک خوردگي پوسته آن مي شود چنانچه دانه کلزا براي مصارف بذري مورد استفاده قرار مي گيرد دماي خشکانيدن نبايد زياد باشد دماي بالاتر از 40 درجه در هنگام خشک کردن مصنوعي بر قوه ناميه بذر کلزا اثر نامطلوب خواهد گذاشت اما در مورد دانه هائي که به مصرف روغن کشي مي رسند دماي خشکانيدن تا حدود 93 درجه سانتيگراد براي مدت 2 ساعت هيچ تاثير نامطوبي بر روي کيفيت روغن کلزا نخواهد داشت.